બકરી ઈદ – સમર્પણ અને કુરબાનીનો તહેવાર
બકરી ઈદ, જેને ઈદ-ઉલ-અઝ્હા (Eid-ul-Adha) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, મુસ્લિમ સમાજનો એક અગત્યનો અને પાવન તહેવાર છે. આ તહેવારના મુખ્ય તત્વો છે – અલ્લાહ પ્રત્યે સમર્પણ, આત્મવિશ્વાસ, તેમજ શ્રદ્ધા. બકરી ઈદ દર વર્ષે ઇસ્લામી કેલેન્ડર અનુસાર ઝિલહિજ મહિનાની 10મી તારીખે ઉજવવામાં આવે છે, જે હજ યાત્રાના સમય સાથે સંકળાયેલ છે.
આ તહેવારનું મુખ્ય ઉદ્દેશ છે ઈબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ (હઝરત ઈબ્રાહીમ) દ્વારા કરવામાં આવેલી કુરબાનીની યાદમાં આ પ્રસંગ ઉજવવો. ઈબ્રાહીમે અલ્લાહના હુકમ અનુસાર પોતાના પુત્ર ઈસ્માયીલ (અલૈહિસ્સલામ) ની કુરબાની આપવા તૈયાર થવાથી મળતી શિક્ષા એ છે કે, અલ્લાહની ઇચ્છા સામે કોઈ અવરોધ ન હોવો જોઈએ.
ઇતિહાસ અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ
આ તહેવાર પાછળની કથા ખૂબ જ ભાવનાત્મક અને ઊંડા ધાર્મિક મૂલ્ય ધરાવે છે. કુરઆન અનુસાર, હઝરત ઈબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)નું અલ્લાહ પર એટલું મોટું વિશ્વાસ હતું કે જ્યારે અલ્લાહે તેમને તેમના પુત્ર ઈસ્માયીલની કુરબાની આપવા કહ્યું, તેઓ એ પરિક્ષામાં સફળ નીવડ્યા. તેમણે પોતાનાં પુત્રને વેદી પર સૂલાવ્યા, આંખ પર પટ્ટી બાંધી અને છરી ચલાવી. પરંતુ જ્યારે પટ્ટી ખોલી તો તેમના પુત્ર ઈસ્માયીલ જીવિત હતો અને ત્યાં એક બકરો કુરબાની માટે પકડાયો હતો
આ ઘટના એ સંકેત છે કે અલ્લાહ કોઈપણ પવિત્ર સમર્પણને વ્યર્થ નથી જતા દેતા. તે લોકોની શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસની કદર કરે છે અને તેમને આઝમાવે છે કે તેઓ તેની ઈચ્છાને કેટલા સ્વીકારે છે.
કુરબાનીનો મહિમા અને પ્રથાઓ
ઈદ-ઉલ-અઝ્હાના તહેવારની સૌથી મહત્વની પરંપરા છે "કુરબાની" – એટલે કે ચોક્કસ શરતો મુજબ કોઇ પશુ (સામાન્ય રીતે બકરો, ઊંટ, ગાય વગેરે)નું બલિદાન આપવું. આ કુરબાની દરેક એવા મુસલમાન માટે ફરજિયાત છે, જેને નિસાબ મુજબ ચાંદી કે તેના બરાબર મૂલ્ય ધરાવતી મિલકત હોય.
કુરબાનીના ઘોષ્ત (માંસ)ના ત્રણ ભાગ થાય છે – એક ભાગ પોતાના માટે, બીજો ઘરના નજીકના ગરીબો માટે અને ત્રીજો સંબંધીઓ અને મહેમાનો માટે. આ વહેચણીમાં ભાઈચારો, સમાનતા અને માનવતા માટેનું સંદેશ છે. આ દિવસો દરમિયાન મસ્જિદોમાં વિશેષ નમાઝ અદા થાય છે, જેને "ઈદ-નમાઝ" કહે છે. એ પછી લોકો એકબીજાને શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે, ભોજનમાં શામેલ થાય છે અને કુરબાનીના કાર્યમાં જોડાય છે.
વૈશ્વિક અને ભારતીય સંદર્ભ
વિશ્વભરના મુસ્લિમો બકરી ઈદને ખૂબ જ ઉત્સાહથી અને શ્રદ્ધા સાથે ઉજવે છે. ભારત, બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન, ઈરાન, ઈન્ડોનેશિયા, દુબઈ, સાઉદી અરેબિયા વગેરે દેશમાં ખાસ પ્રકારના મેળાઓ, નમાઝો અને કુરબાનીના આયોજન થાય છે.
ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશમાં, અન્ય ધર્મોના લોકો પણ આ તહેવારની ભાવના સાથે સહભાગી બને છે. ખાસ કરીને બકરી ઈદના દિવસે તૈયાર થનારા વિભિન્ન ભોજનપદાર્થ જેમ કે બિરયાની, શીરખુરમા, કબાબ વગેરે લોકો માટે આકર્ષણ હોય છે. શહેરોમાં કુરબાની માટે ખાસ બજાર, પશુ મેળા અને વ્યવસ્થાઓ થાય છે. સરકારી આરામદાયક વ્યવસ્થાઓ અને સ્થાનિક પ્રશાસન પણ શાંતિપૂર્ણ ઉત્સવ માટે સક્રિય રહે છે.
ભૂલભરેલા મત અને સાચી સમજ
ઘણીવાર લોકો માનતા હોય છે કે "બકરી ઈદ" એટલે માત્ર બકરાની કુરબાની. આ અર્ધસત્ય છે. "બકર" શબ્દ અરબી ભાષામાં સામાન્ય રીતે પશુ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે ગાય, ઊંટ, ઘેંટુ જેવા પણ હોઈ શકે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં ગાયની કુરબાની આપવામાં આવતી હોવાથી પણ નામ "ઈદુલ-બકર" પ્રચલિત થયું.
અગત્યનું એ છે કે આ તહેવારનું મંત્ર છે સમર્પણ અને ત્યાગ, માત્ર બલિદાન નહિ. અલ્લાહ પાસે અમલો (ઈમાન અને કરમો) વધુ મહત્વના છે. તેથી માત્ર કુરબાની કરવાનો નહીં પણ તેના પાવન સંદેશને જીવનમાં ઉતારવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ.
અંતમાં
બકરી ઈદ આપણને શીખવે છે કે, જો આપણે સાચા દિલથી સમર્પિત છીએ, તો અલ્લાહ હંમેશા અમને સાચો રસ્તો બતાવે છે. આ તહેવાર ભાઈચારો, સમાનતા, સહયોગ અને પવિત્ર આત્માની ઉજવણી છે. એ માત્ર ભોજન અને કુરબાની સુધી સીમિત નહિ રહીને, એક વ્યાપક માનવ મૂલ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
