હેમંત ઋતુ
ભારતીય ઋતુચક્રને આધારે વર્ષને છ ઋતુઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે, જેમાં હેમન્ત ઋતુ સૌથી પ્રથમ ગણાય છે. ભારતીય પરંપરા અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ બંને મુજબ હેમન્ત ઋતુ એ શિયાળાની શરૂઆત સૂચવે છે. જ્યારે શરદ ઋતુ પછાત જાય છે અને તાપમાન ધીરે ધીરે ઘટવા લાગે છે ત્યારે હેમન્ત ઋતુ શરૂ થાય છે.
હેમંત ઋતુમાં હવામાન ઠંડું, શુષ્ક અને આરામદાયક હોય છે, જે માનવીના શરીર અને મન બંને માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઉભું કરે છે. શરદીની મધુર શરૂઆત, વહેલી સવારમાં પડતી તરસ, ગરમ પવનના અભાવથી સર્જાતા શાંત દિવસો – આ બધું જ હેમન્ત ઋતુના લાક્ષણિક સ્વરૂપો છે.
હેમન્ત ઋતુનો સમયગાળો અને રાશિપ્રવેશ
હેમન્ત ઋતુનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે 16 નવેમ્બરથી 16 જાન્યુઆરી સુધીનો માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળાની ગણતરી સૂર્યના રાશિપ્રવેશને આધારે થાય છે. જ્યારે સૂર્ય વૃશ્ચિક રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે હેમન્ત ઋતુ શરૂ થાય છે અને મકર રાશિમાં પ્રવેશ સાથે તેનું સમાપન થાય છે. ભારતીય પંચાંગ અને ખગોળશાસ્ત્ર અનુસાર આ ગતિવિધિ ‘સંક્રાંતિ’ તરીકે ઓળખાય છે. તેથી હેમન્ત ઋતુ દરમિયાન વૃશ્ચિક અને ધન રાશિનો વિસ્તાર હોય છે. આ ઋતુનો આરંભ દેવપ્રબોધિની એકાદશી અને તુલસી વિવાહ જેવા પાવન તહેવારો સાથે થાય છે અને તેના અંતે મકર સંક્રાંતિ આવે છે, જે અગત્યના પરિષ્કૃત આધ્યાત્મિક અને ઋતુ પરિવર્તનના તહેવારરૂપે ઉજવાય છે.
હવામાન અને પર્યાવરણમાં ફેરફાર
હેમન્ત ઋતુ દરમિયાન ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં તાપમાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારત, જેમ કે જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને સિક્કિમ જેવા રાજ્યોમાં હિમવર્ષા (બરફવર્ષા) જોવા મળે છે, જ્યારે મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યો – ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ વગેરેમાં ભયાનક ઠંડી અનુભવી શકાય છે. વહેલી સવારે ઝાકળ પડવી, ઓસવૃષ્ટિ થવી અને દિવસ દરમિયાન ધૂપ ન મળવી એ સામાન્ય હવામાની સ્થિતિ હોય છે.
આ ઋતુમાં વાતાવરણ શુષ્ક રહે છે, જેમાં પવન ધીમો અને ઠંડો હોય છે. તાપમાનની ઘટતી અવસ્થાએ માનવ શરીર પર વિવિધ પ્રકારની અસર થાય છે, જેને કારણે લોકો વધારે ચાદર, સ્વેટર અને ગરમ કપડાં પહેરવા લાગતા હોય છે. હેમન્ત ઋતુ તહેવારોથી ભરપૂર રહે છે. આમ તો દિવાળીનાં પછાત તહેવારોથી લઈને તુલસી વિવાહ, દેવપ્રબોધિની એકાદશી, અને પછી મકર સંક્રાંતિ સુધીના તહેવારો આ ઋતુમાં આવે છે. ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વિવિધ પ્રકારના હેમન્તોત્સવો ઉજવાય છે જેમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, લોકગીતો અને નૃત્યો પણ થવા લાગે છે. હેમન્ત ઋતુમાં માનવ શરીરની પાચન શક્તિ વધી જાય છે, તેથી લોકો પૌષ્ટિક અને ઊર્જાવર્ધક આહારમાં રસ લે છે. ખાસ કરીને ગોળ, ગુંડર, તલ, મગફળી, સૂકા મેવાં, દૂધ, ઘી અને ઘઉંથી બનેલા લાડૂ વગેરે ખાસ બનાવાય છે, જે શરીરને ગરમ રાખે છે અને આરોગ્ય સુધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.
હેમન્ત ઋતુના તહેવારો અને પરંપરા
હેમન્ત ઋતુ તહેવારોથી ભરપૂર રહે છે. આમ તો દિવાળીનાં પછાત તહેવારોથી લઈને તુલસી વિવાહ, દેવપ્રબોધિની એકાદશી, અને પછી મકર સંક્રાંતિ સુધીના તહેવારો આ ઋતુમાં આવે છે. ભારતના વિવિધ ભાગોમાં વિવિધ પ્રકારના હેમન્તોત્સવો ઉજવાય છે જેમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, લોકગીતો અને નૃત્યો પણ થવા લાગે છે. હેમન્ત ઋતુમાં માનવ શરીરની પાચન શક્તિ વધી જાય છે, તેથી લોકો પૌષ્ટિક અને ઊર્જાવર્ધક આહારમાં રસ લે છે. ખાસ કરીને ગોળ, ગુંડર, તલ, મગફળી, સૂકા મેવાં, દૂધ, ઘી અને ઘઉંથી બનેલા લાડૂ વગેરે ખાસ બનાવાય છે, જે શરીરને ગરમ રાખે છે અને આરોગ્ય સુધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.
વનસ્પતિ અને પ્રાકૃતિક પ્રભાવ
હેમન્ત ઋતુની પરિબળો માત્ર માનવ જીવન સુધી સીમિત નથી રહેતા, પણ તે વનસ્પતિજ જગત પર પણ નોંધપાત્ર અસર પાડે છે. આ ઋતુના અંતિમ દાયકામાં ઘણી બધી વૃક્ષો પોતાની પાંદડીઓ ખેરવી દે છે, જેને "પાંદપાત" કહેવામાં આવે છે. આ ક્રિયાને કારણે વૃક્ષોની ઊર્જા બચતી હોય છે અને નવા પાંદડાં ઉગવા માટે જગ્યા મળે છે. ઝાડ પરના સુકાયેલા પાંદડાં જમીન પર પડીને એક પ્રાકૃતિક ચાદર બનાવે છે જે જમીનના તાપમાનને સંતુલિત રાખે છે. આ ઋતુ બીજું એક ખાસ લક્ષણ છે કે ઘણી બધી ઔષધિઓ વનસ્પતિઓ આ ઋતુ દરમિયાન વધુ શક્તિશાળી બની જાય છે. તેથી આયુર્વેદમાં પણ હેમન્ત ઋતુને શારીરિક અને માનસિક શક્તિનો વિકાસ કરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય માનવામાં આવ્યો છે.
