ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર: વિસ્મયકારક સંઘર્ષ અને સમતાનો યોદ્ધા
અમે છે દરિયો અમને અમારું કૌશલ ખબર છે
જે તરફ નીકળી જશુ ત્યાં જ રસ્તો બનાવી લઈશુ.
આ જ પંક્તિ ડો. આંબેડકરના જીવન સંઘર્ષનું પ્રતીક છે. તે અનન્ય કોટિના નેતા હતા, જેમણે પોતાનું આખુ જીવન ભારતનું કલ્યાણ કરવામાં લગાડી દીધુ. ખાસ કરીને ભારતના 80 ટકા દલિતો આર્થિક રૂપે શાપિત હતા. તેમને અભિશાપથી મુક્ત કરવાનો ડો. આમ્બેડકરના જીવનનો મૂલ મંત્ર હતો.
પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરનો જન્મ 14 એપ્રિલ 1891ના રોજ મધ્યપ્રદેશના મહુ ખાતે સૂબેદાર રામજી શકપાલ અને ભીમાબાઇના ચૌદમા સંતાન તરીકે થયો હતો. બાળપણથી જ તેમણે અસ્પૃશ્યતાનું કડવું અનુભવ્યું. તેઓએ શાળામાં અલગ બેસવું પડતું, પાણી પણ છોડીને કોઈ આપે એ રીતે પીવું પડતું, છતાં તેમના પિતાએ શિક્ષણ માટે ઉત્તમ જજ્બો રાખ્યો.
શાળાના એક બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમના પ્રતિભાશાળી સ્વભાવને ઓળખી તેમને મમતા આપી, જેને કારણે ભીમરાવના જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું. શિક્ષણ દ્વારા સમાજ પરિવર્તન લાવવાનું સપનું તેમણે બાળપણમાં જ જોવાનું શરૂ કર્યું હતું.
વિદેશ ભણતર અને વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ
1913માં વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે શિષ્યવૃત્તિ આપીને ભીમરાવને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી (અમેરિકા)માં ભણવા મોકલ્યા. ત્યાં તેમણે રાજકારણ, સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, માનવવિજ્ઞાન વગેરે વિષયોમાં ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. અમેરિકામાં અસ્પૃશ્યતાનું દુઃખદ અનુભવ ન થતાં તેમને એક નવા વિશ્વનો અનુભવ થયો.
તેમણે ત્યાં "ભારતીય જાતિવ્યવસ્થા" વિષય પર નોંધપાત્ર લેખ રજૂ કર્યો, જે વૈશ્વિક સ્તરે વખણાયો. વિદેશથી પાછા આવી તેઓએ ભારતના સમાજમાં રહેલા અસમાનતા અને શોષણ સામે ઊંચી અવાજે લડત શરૂ કરી.
દલિત મુક્તિ માટેના કાર્ય અને સંવિધાન રચના
ડૉ. આંબેડકર ભારતના બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે જાણીતા છે. તેઓને બંધારણ સભાની પ્રારંભિક સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ભારતીય બંધારણમાં સમતા, સ્વતંત્રતા અને ન્યાયના મૂલ્યોનું પ્રતિબિંબ દર્શાવ્યું.
તેમણે દલિતો માટે શિક્ષણ, રોજગાર અને રાજકીય હક્કોની પાયામાં સુધારાઓ લાવ્યા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "અધિકારો ભીખમાં મળતા નથી, તેને છીનવી લેવા પડે." તેમના પ્રયત્નોથી દલિતો માટે અનામત વ્યવસ્થા અમલમાં આવી.
નારી મુક્તિ માટેના યોગદાન
બાબાસાહેબ સ્ત્રીને સમાજનું આભૂષણ ગણાવતા હતા. તેમના મતે કોઇપણ સમાજના ઉત્થાન અને પતનની પરાશીશી તેસમાજના નારીના ઉત્થાનથી નક્કી કરી શકાય છે. માટે જ તેમણે ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થામાંસ્ત્રીઓની જે પશુવત દશા જોઇ, અનુભવી તેનાથી દ્રવિત થઇ તેમની મુકિત માટે આજીવન લડત ચલાવતા રહ્યા. એટલું જ નહિ બંધારણીય કાયદાઓ દ્વારા પણસ્ત્રીઓને રક્ષણ આપી સ્ત્રીઓની મુકિત માટે સમાનતા અને સ્વતંત્રતા માટે હિન્દુ કોડ બિલની રચના કરી. ભારતમાં મહિલા મુકિતના મશાલચી મહાત્મા જયોતિરાવ ફૂલેના અનુયાયી એવા ડો. આંબેડકર પણ નારી મુકિતના પ્રખર હિમાયતી બની રહ્યા હતાં.
તેમનો વિશ્વાસ હતો કે કોઈ પણ સમાજનું સ્તર સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પરથી નક્કી થાય છે. તેથી તેમણે સ્ત્રીઓને સમાજમાં સમાન સ્થાન આપવા જીવનભર લડત ચલાવી.
ચિંતક, અર્થશાસ્ત્રી અને કાયદાશાસ્ત્રી તરીકેનું યોગદાન
ડૉ. આંબેડકર માત્ર સમાજસેવી નહીં પરંતુ શ્રેષ્ઠ ચિંતક, અર્થશાસ્ત્રી અને કાયદાશાસ્ત્રી પણ હતા. તેઓએ ફેડરલ ફાઇનાન્સ, મૌલિક હક્કો, રાજકીય માળખું વગેરે વિષયો પર મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું. તેમના વિચારો આજેય નીતિગત નિર્ણયોમાં માર્ગદર્શક છે.
ડો. આંબેડકરનું લક્ષ્ય હતુ - 'સામાજિક અસમાનતા દૂર કરીને દલિતોના માનવધિકારની પ્રતિષ્ઠા કરવી. ડો. આંબેડકર ઉંડા-ગંભીર અવાજમાં સાવધાન કર્યા હતા ' જાન્યુઆરી 1950મા આપણે પરસ્પર વિરોધી જીવનમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા
જીવનના અંતિમ વર્ષો અને ધર્માંતરણ
હિન્દુ સમાજની જાતિવ્યવસ્થાથી નિરાશ થઈ 1956માં ડૉ. આંબેડકર અને લાખો અનુયાયીઓએ બૌદ્ધ ધર્મ ગ્રહણ કર્યો. તેમણે જણાવ્યું કે, "હું હિન્દુ તરીકે જન્મ્યો, પણ હિન્દુ તરીકે મરિશ નહિ."
છેલ્લા વર્ષોમાં પણ તેમનું લખાણ ચાલુ રહ્યું. "બુદ્ધ અને તેમનો ધર્મ" તેમનું એક મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથ છે, જેમાં તેમણે બૌદ્ધ વિચારધારાનું મૂલ્ય સમજૂતી આપી છે.
ઉપસંહાર: બાબાસાહેબનું અનંત વારસો
ડૉ. આંબેડકરનું જીવન આજના યુવાનો માટે પ્રેરણારૂપ છે. તેઓએ સમાજમાં પરિવર્તન લાવવાનું કામ માત્ર વાણીથી નહીં, પરંતુ કાર્ય દ્વારા કર્યું. 6 ડિસેમ્બર 1956ના રોજ તેઓનું નિધન થયું, પરંતુ તેમનું વિચિત્ર કાર્ય આજે પણ જીવીત છે.
તેમને "ભારતરત્ન"થી નવાજવામાં આવ્યા, અને આજે પણ તેઓ crores લોકોના હ્રદયમાં જીવે છે. તેમની જ્ઞાનેન્દ્રિને સમાજના તળિયે રહેલા લોકો માટે આશાની કિરણ છે.
