વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ : એક વિસ્મયકર્તા જીવનયાત્રા
વિઠ્ઠલભાઈ ઝવેરભાઈ અને લાડબાના ત્રીજા સંતાન હતા, જેમનો જન્મ 27 સપ્ટેમ્બર, 1873ના રોજ નડિયાદ ખાતે થયો હતો. તેમનું બાળપણ કરમસદમાં વિત્યું જ્યાં તેમના પિતા ઝવેરભાઈએ ખેડૂત હોવા છતાં સંતાનોના શિક્ષણ માટે જાગૃત વલણ ધરાવ્યું. વિઠ્ઠલભાઈએ પ્રાથમિક શિક્ષણ કરમસદ ખાતે પૂર્ણ કર્યું અને બાદમાં વધુ અભ્યાસ માટે નડિયાદ જઈ સરકારી હાઈસ્કૂલમાં દાખલ થયા.
બાળપણથી જ તેઓ મસ્તીખોર, પરંતુ નેતૃત્વ ક્ષમતા ધરાવતા વિદ્યાર્થી હતા. અભ્યાસ કરતા કરતાં મહાન પુરુષોની આત્મકથાઓ વાંચવાનો તેમનો શોખ અને તીક્ષ્ણ યાદશક્તિથી તેમને શિક્ષકો અને સાથી વિદ્યાર્થીઓની વચ્ચે આગવી ઓળખ મળી. સ્કૂલમાં પોતાનો તટસ્થ અને ખરા જવાબો આપતી શૈલીથી તેઓ નાના વયે જ દેશદાઝ ભાવનાને જીવનમાં ઉતારતા જણાતા હતા.
કાયદાકીય કારકિર્દી અને વિદેશભણતર
વિઠ્ઠલભાઈએ 1891માં ફાઈનલ પરીક્ષા પાસ કરી અને ડિસ્ટ્રિક્ટ વકીલ બનવાનું નક્કી કર્યું. મુંબઈના ગોખલે લૉ ક્લાસિસમાં અભ્યાસ કરી 1895માં વકીલની પરિક્ષા પાસ કરી. તેમણે ગોધરામાં અને પછી બોરસદમાં સફળ વકીલાત શરૂ કરી. નરમ અને આકર્ષક વકૃત્વ શૈલી અને ઘડીને જવાબ આપવાની ક્ષમતા તેમને વધુ લોકપ્રિય બનાવતી હતી.
1905માં ઇંગ્લૅન્ડ જઈને લિંકન્સ ઇનમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને માત્ર અઢી વર્ષમાં ત્રણ વર્ષનું અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. વિદેશમાં પણ તેમણે ભારતીય રાજકારણ અને રાષ્ટ્રવાદનો અભ્યાસ કર્યો. દાદાભાઈ નવરોજી જેવા નેતાઓ પાસેથી પ્રેરણા મેળવી.
રાજકીય પ્રવેશ અને ધારાસભામાં યોગદાન
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે કાયદાની સફળ કારકિર્દી છતાં, પોતાની ખંત અને દેશભક્તિના ભાવને કારણે જાહેર જીવનમાં પ્રવેશ કર્યો. 1912માં તેઓ બોરસદ તાલુકા બોર્ડ અને ખેડા ડિસ્ટ્રિક્ટ બોર્ડમાં ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેઓ મુંબઈ ધારાસભામાં સભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા. તેમની સામે નડિયાદના જાણીતા ટાટા સાહેબ ગીરધરદાસ દેસાઈ میدانમાં હતા, છતાં વિઠ્ઠલભાઈએ 40માંથી 28 મતો સાથે વિજય મેળવ્યો.
ધારાસભામાં તેમનો ઉદય એક નિષ્ઠાવાન અને નિખાલસ પ્રતિનિધિ તરીકે થયો. તેઓ પરંપરાગત વિચારોથી દૂર રહી લોકોને પ્રત્યક્ષ અસર કરનારા પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરતા. 1916માં તેમણે મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણના વિષયમાં પહેલ કરી. જોકે તે ખરડો 1917માં રજૂ થયો પરંતુ પસાર થયો નહીં, તેમ છતાં તેઓએ શિક્ષણ માટે અસરકારક માળખા માટે સતત દબાણ કર્યું.
વિઠ્ઠલભાઈ પાયાની સમસ્યાઓ જેવી કે જાતિવાદ, સ્ત્રી અધિકાર, આંતરજાતીય લગ્ન અને લિંગઅન્યાય વિરુદ્ધ સતત અવાજ ઉઠાવતા. હિંદુ લગ્ન કાયદામાં જે સ્ત્રીઓને અન્યાય કરતાં હતાં એવા જોગવાઈઓમાં સુધારા માટે પણ તેમણે મજબૂત દલીલો આપી. રવિન્દ્રનાથ ટાગોર સહિત ઘણા પ્રગતિશીલ સમકાલીનોએ તેમના પ્રયાસોને ટેકો આપ્યો હતો.
1923માં તેઓ મોતીલાલ નહેરુ અને હકીમ અજમલ ખાન સાથે મળીને સ્વરાજ પક્ષની સ્થાપનામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. આ પક્ષનો ઉદ્દેશ વિધાનસભાની અંદર રહીને બ્રિટિશ શાસનને પડકાર આપવાનો હતો. ચૂંટણીમાં આ પક્ષના 45 સભ્યો ચૂંટાઈ આવ્યા જેમાં વિઠ્ઠલભાઈ, લાલા લાજપતરાય, બિપિનચંદ્ર પાલ જેવા નેતાઓ સામેલ હતા.
વિઠ્ઠલભાઈ પ્રશ્નો પુછવામાં માસ્ટર હતા. તેમના સચોટ, સ્પષ્ટ અને દબદબાવાળા ભાષણો, વિધેયક પર સંશોધનો અને સરકારના અડેલ વલણ સામે લાવી મૂકવાની તેમની શૈલી તેમને બહુ લોકપ્રિય અને અસરકારક ધારાસભ્ય બનાવતી. સરકાર માટે તેઓ "અસ્વસ્થતા પેદા કરતો" પરંતુ બહેતર પ્રજાતંત્ર માટે આવશ્યક અવાજ હતા.
તેમની કાર્યશૈલીમાં શિસ્ત, દૃઢતા અને લોકહિતને પ્રાધાન્ય આપતું નેતૃત્વ સંભળાતું. તેમણે ધારાસભામાં ચર્ચાને સામાન્ય લોકોના જીવન સાથે સંકળાવવા માટે પ્રયત્નશીલતા દાખવી. તેમણે ન માત્ર ધારાસભાની અંદર ઉપસ્થિત રહેલા પ્રશ્નો ઉકેલ્યા, પણ વિધાનસભાને ભારતીય જનતાના અવાજ તરીકે મજબૂત બનાવવાનો ઐતિહાસિક યોગદાન આપ્યો.
તેમના સાથીઓમાં ફિરોઝશાહ મહેતા, મોતીલાલ નહેરુ જેવા દિગ્ગજો હતા. તેઓ 1915માં કોંગ્રેસ સાથે જોડાયા અને 1923માં મોતીલાલ નહેરુ અને હકીમ અજમલ ખાન સાથે સ્વરાજ પક્ષની સ્થાપના કરી.
કેન્દ્રીય અધ્યક્ષપદ અને સંસદીય કાર્યપદ્ધતિ
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ વર્ષ 1925થી 1930 સુધી ભારતની કેન્દ્રીય ધારાસભાના અધ્યક્ષ રહ્યા, અને આ દરમિયાન તેમણે સંસદીય કાર્યપ્રણાલીનું ઉન્નત અને ઉદાહરણરૂપ સંચાલન કર્યું. તેઓ ભારતના પ્રથમ ભારતીય અધ્યક્ષ હતાં જેમણે અંગ્રેજો દ્વારા નિયુક્ત અંગ્રેજ અધિકારીઓ પછી અધ્યક્ષપદે બેસીને સાંસદીય કામકાજમાં ભારતીયોનો દૃઢ અવાજ ઊભો કર્યો. તેમણે ધારાસભામાં પક્ષપાત વિહોણું, નિયમશિસ્તભર્યું અને શુદ્ધ સંવૈધાનિક કાર્યસંચાલન આપ્યું.
વિઠ્ઠલભાઈનો માનીતો મત હતો કે ધારાસભા માત્ર ચર્ચા માટે નહીં, પણ સરકારને જવાબદેહ બનાવવાનો એક તાકાતવર મંચ હોવો જોઈએ. તેઓ પ્રશ્નોના માધ્યમથી સરકારને જવાબ આપવા મજબૂર કરતા અને ધારાસભાની ગૌરવશાળી પ્રથાને ઊંડાણ આપે તેવું કાર્યસંચાલન કરતા. તેમના અધ્યક્ષપદે વિધાનસભાનું પરિચાલન કરવાના ઢંગને આજે પણ સંસદીય આદર્શ તરીકે જોવામાં આવે છે.
તેમણે ધારાસભામાં દેશની સામાન્ય જનતાની સમસ્યાઓ માટે વારંવાર કઠોર પ્રશ્નો પુછ્યા. શાસનની ખામીઓ, વહીવટી પગલાં, અને સરકારના નિર્ણયો અંગે સતર્ક વલણ ધરાવતું નેતૃત્વ આપ્યું. તેમનું સુપ્રસિદ્ધ અવકાશ: "મને પ્રેમથી જીતતા આવડતું નથી કે હું મહાત્મા પણ નથી. હું તો સામાને ગૂંચવી, ઘેરી અને પછી હેરાન કરવાવાળો માણસ છું. સરકારને સુખેથી સૂવા દેવી નહીં એ ધર્મમાં માનવાવાળો છું." — આ તેમના તત્પર અને ઢીલા પાડનારા નેતૃત્વને વ્યક્ત કરે છે.
અહીંથી inspired થઈને, વિઠ્ઠલભાઈને ભારતના સંસદીય લોકશાહીના પાયાની સ્થાપનામાં યોગદાન માટે "ભારતીય સંસદના પિતા" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે ધારાસભામાં ભાષણોની શૈલી, ટકરાવના સમયે પણ વિના પક્ષપાત નિર્ણયો અને તટસ્થ અધ્યક્ષ તરીકેનું વર્તન એક સંસ્થાનાં પાયા મજબૂત કર્યા.
તેઓ માનતા કે: "સરકારને સુખેથી સૂવા દેવી નહીં એ જ ધર્મ છે." તેમને ભારતીય સંસદના પિતા તરીકે પણ ગણવામાં આવે છે.
વિવાદાસ્પદ વસિયતનામું અને અંતિમ દિવસો
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ 1932માં ભારત છોડીને અમેરિકા અને યુરોપની યાત્રાએ ગયા હતા, જ્યાં તેમણે સ્વતંત્રતા સંઘર્ષ અંગે વ્યાખ્યાનો આપ્યા. તેઓ સ્વાસ્થ્યના અવરોધ છતાં પણ દેશહિતના મુદ્દાઓ સાથે સંકળાયેલા રહ્યા. આખરે તેઓ ઓસ્ટ્રિયા ગયા, જ્યાં સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથે તેઓએ બ્રિટિશ શાસન સામે એક સંયુક્ત નિવેદન આપ્યું. ત્યાંથી તેઓ જીનિવા (સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ) ગયા જ્યાં 1933માં તેમનું અવસાન થયું.
મૃત્યુ પૂર્વે વિઠ્ઠલભાઈએ એક વસિયતનામું તૈયાર કર્યું જેમાં તેમણે પોતાની સંપત્તિ સુભાષચંદ્ર બોઝને ભારતના રાજકીય ઉદ્ધાર માટે આપવાની વાત કરી હતી. જોકે, આ દસ્તાવેજને લઈને અનેક વિવાદ ઊભા થયા — જેમ કે તે ડોક્ટર દ્વારા પ્રમાણિત નહોતું, હસ્તાક્ષર અંગે શંકાઓ હતી અને સાક્ષીઓ અજાણી વ્યક્તિઓ હતાં.
સરદાર પટેલ સહિતના પરિવારજનોને શંકા હતી કે આ દસ્તાવેજ વિઠ્ઠલભાઈની સંપૂર્ણ ઈચ્છાનું પ્રતિબિંબ નથી. આ વિવાદે બૉમ્બે હાઈકોર્ટ સુધીનો માર્ગ લીધો અને અંતે 1939માં કોર્ટએ વસિયતનામું અયોગ્ય ઠેરવ્યું. કોર્ટના નિર્ણય બાદ વિઠ્ઠલભાઈની સંપત્તિ તેમના વારસદારોને ફાળવવામાં આવી.
અંતે, સરદાર પટેલે આ સંપત્તિમાંથી મળેલા રકમમાંથી ₹1 લાખ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ મેમોરિયલ ટ્રસ્ટની સ્થાપનામાં વાપરવાનો નિર્ણય કર્યો, જેથી તેમનું સામાજિક અને રાજકીય યોગદાન સ્મૃતિરૂપે જીવંત રહી શકે
વારસો અને ઉપસંહાર
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે ભારતીય રાજકારણ, કાયદાકીય વ્યવસ્થા અને સાંસદીય પરંપરાને ઊંડા આધાર આપ્યો. તેમની જવાબદારીપૂર્વકની કામગીરી, ઘેરાં પ્રશ્નો, નેતૃત્વ ક્ષમતા અને વિચારધારાએ તેમને એક અનોખા રાજકારણી બનાવ્યા.
વિઠ્ઠલભાઈ પટેલનું જીવન ભારતીય રાજકારણની યાત્રાનો એક મહાન અધ્યાય છે. તેમને માત્ર સરદાર પટેલના ભાઈ નહીં પણ પોતે પણ એક અગ્રગણ્ય રાષ્ટ્રનાયક તરીકે ઓળખાવવા યોગ્ય છે.
