વિક્રમ સારાભાઈ : ભારતીય અવકાશ વિજ્ઞાનના પિતા
અંતરીક્ષ વિજ્ઞાનમાં ભારતે આજે જે સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે – ચંદ્રયાનથી લઈને અનેક ઉપગ્રહોનું વિક્રમજનક પ્રક્ષેપણ – એની પાછળ એક ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિકનું મોટું યોગદાન છે. તે વૈજ્ઞાનિક છે ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ.
વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ 12મી ઑગસ્ટ, 1919ના રોજ અમદાવાદના સમૃદ્ધ અને દેશભક્ત પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ અને માતા સરલાબહેન સારાભાઈ તેમના સમયના જાણીતા ઉદ્યોગપતિ અને સમાજસેવક હતા.આ પૂર્વજોની પ્રેરણાએ જ વિક્રમને વૈજ્ઞાનિક અભિપ્રેરણા આપી. અમદાવાદની ગુજરાત કોલેજમાંથી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેઓ લંડનની કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી ખાતે ફિઝિક્સના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ગયા.ત્યાં તેઓએ Cosmic Rays પર સંશોધન કર્યું અને વૈજ્ઞાનિક જીવનની મજબૂત પાયાવિહારક તૈયારી કરી. વળી, તેઓ માત્ર વૈજ્ઞાનિક જ નહીં, પરંતુ બહુમુખી પ્રતિભાના માલિક હતા.
બહુમુખી પ્રતિભા : વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગપતિ, સંગઠનકર્તા
અમૃતા શાહ દ્વારા લખાયેલ જીવનચરિત્ર ‘Vikram Sarabhai: A Life’ મુજબ, વિક્રમ સારાભાઈને ધનવાન, દેખાવડા, વિજ્ઞાનના માણસ, ઉદ્યોગપતિ, બૌદ્ધિક, અને સંસ્થાઓના સ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
શાહ તેમને “પ્રોગ્રેસિવ અને રોમેન્ટિક આઈડિયાલિસ્ટ” પણ ગણાવે છે. ખરેખર, વિક્રમ સારાભાઈએ વ્યવસાયિક, વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક ક્ષેત્રે અસાધારણ યોગદાન આપ્યું.તેમના દ્રષ્ટિગત નેતૃત્વના કારણે, ભારતને અનેક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ મળી. જેમ કે – નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાઇન (NID), ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદ (IIM-A), ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL), ઓપરેશન રિસર્ચ ગ્રૂપ (ORG) અને અમદાવાદ ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ રિસર્ચ એસોસિએશન (ATIRA).
આ સંસ્થાઓ માત્ર ભારતીય જ નહીં, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ભારતના પ્રતિષ્ઠાને ઉંચે લાવી. વિક્રમ સારાભાઈ સાચા અર્થમાં ‘મેની-ફેસેટેડ નેશનલિસ્ટ’ હતા.
અવકાશ વિજ્ઞાનમાં અગ્રણિ યોગદાન
ભારતના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. અબ્દુલ કલામે ક્યારેક કહ્યું હતું, “વિક્રમ સારાભાઈએ મારી અંદરની પ્રતિભાને ઓળખી. જ્યારે મારો આત્મવિશ્વાસ તળિયે હતો, ત્યારે તેમણે મને વિશ્વાસ આપ્યો કે હું સફળ થઈશ.”
વિક્રમ સારાભાઈ યુરોપમાં અભ્યાસ પછી ભારત પરત આવ્યા. તેઓ બેંગ્લોરના ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ સાથે જોડાયા, જ્યાં હોમી ભાભા સાથે તેમની મુલાકાત થઈ.
પચાસના દાયકામાં અણુવિજ્ઞાન અને અંતરિક્ષ સંશોધનમાં વૈશ્વિક હલ્લો મચી ગયો હતો. ભારતને પણ આ ક્ષેત્રે સ્થાન મળવું જોઈએ, એવો વિક્રમ સારાભાઈનો દૃઢ વિચાર હતો.
તેઓના નેતૃત્વે અને દ્રષ્ટિકોણે ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમને મજબૂત પાયા મળ્યા. તેઓ અવકાશ વિજ્ઞાનના વિકાસને માત્ર વૈજ્ઞાનિક નથી, પણ રાષ્ટ્રીય વિકાસના ભાગરૂપે માનેતા હતા.
ઇસરોની સ્થાપના : ભારતના અવકાશ યુગની શરૂઆત
1957માં સોવિયત યુનિયનનો સ્પૂતનિક ઉપગ્રહ પૃથ્વીની કક્ષામાં મૂકાયો અને સમગ્ર વિશ્વમાં અવકાશ યુદ્ધ શરૂ થયું. વિક્રમ સારાભાઈ ઈચ્છતા હતા કે ભારત પણ આ દોડમાં પાછળ ન રહે.
તેઓએ તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુને પ્રસ્તાવ મોકલ્યો કે ભારતમાં અવકાશ સંશોધન માટે ખાસ કમિટી બનાવવી જોઈએ. સરકારે તેમના વિચારને મંજૂરી આપી.
1962માં **ઇન્ડિયન નેશનલ કમિટી ફોર સ્પેસ રિસર્ચ (INCOSPAR)**ની સ્થાપના થઈ, જેના ચેરમેન તરીકે સારાભાઈને જવાબદારી આપવામાં આવી.આ જ કમિટી આગળ ચાલીને 1969માં **ISRO (Indian Space Research Organisation)**માં પરિવર્તિત થઈ. વિક્રમ સારાભાઈની દ્રષ્ટિ વગર આ શક્ય ન બન્યું હોત. આજે ISROની સિદ્ધિઓ તેમના જ સપનાઓનું પરિણામ છે.
ટીવી અને 'સાઇટ' પ્રોજેક્ટ
વિક્રમ સારાભાઈનો દૃષ્ટિકોણ માત્ર અવકાશ વિજ્ઞાન સુધી સીમિત ન હતો. તેઓ ટીવીના માધ્યમથી દેશના દૂરસ્થ વિસ્તારો સુધી શિક્ષણ પહોંચાડવા માંગતા હતા.
સિત્તેરના દાયકામાં ભારતના દૂરના વિસ્તારો સુધી ટેલિવિઝન પહોંચાડવા માટે કોમ્યુનિકેશન સેટેલાઇટની જરૂર હતી. એ સમયે નાસા પોતાની ATS-6 સેટેલાઇટનું પરીક્ષણ કરવા માગતી હતી.
સારાભાઈએ નાસાને ભારતમાં પ્રયોગ કરવા પ્રેરિત કર્યું. પરિણામે ભારતમાં 2500 ગામોમાં પ્રથમ વખત ટીવી પ્રસારણ પહોંચ્યું. આ પ્રોજેક્ટને સેટેલાઇટ ઇન્સ્ટ્રક્શન ટેલિવિઝન એક્સપેરિમેન્ટ (SITE) કહેવાયું.
સાઇટના પરિણામો સરકાર માટે ચોંકાવનારા હતા. જેમાં જણાયું કે ટીવી પ્રસારણે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારાઓમાં મોટો ફર્ક પાડ્યો. SITEના અનુભવથી ભારતે 1982માં પોતાનો ઉપગ્રહ INSAT-1 અવકાશમાં મોકલ્યો.
વિક્રમ સારાભાઈ અને 'વિકાસ' એન્જિન
ઈસરો દ્વારા થતી તાજેતરની સફળતાઓ પાછળ પણ સારાભાઈનું યોગદાન છે. ઈસરોએ પોતાના સ્વદેશી ક્રાયોજેનિક એન્જિનને ‘વિકાસ (Vikram Ambalal Sarabhai)’ નામ આપ્યું છે.
લિક્વિડ પ્રોપેલન્ટ ટેક્નોલોજીમાં ભારતે વર્ષો સુધી મહેનત કરી. લિક્વિડ પ્રોપ્યુલ્ઝન સિસ્ટમ્સ સેન્ટરે વિકસાવેલા એન્જિનને ખાસ કરીને 'વિકાસ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ એન્જિન રૉકેટને ઊંચી ગતિ અને વધુ ભારવાહક ક્ષમતા આપે છે. ક્રાયોજેનિક ટેક્નોલોજી એ ખાસ રીતે ઈંધણને અત્યંત નીચા તાપમાને સંગ્રહિત કરીને પ્રયોગ કરવાની પદ્ધતિ છે.
આજે ભારતના GSLV જેવા પ્રક્ષેપણ વાહનોમાં વિકાસ એન્જિનનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે, જે વિશ્વમાં ભારતને અવકાશ ક્ષેત્રે આગવી ઓળખ આપે છે.
વિક્રમ સારાભાઈનું મૃત્યુ અને શંકાસ્પદ પરિસ્થિતિ
30 ડિસેમ્બર, 1971ના રોજ વિક્રમ સારાભાઈ થુમ્બા, કેરળમાં એક રશિયન રોકેટના પરીક્ષણ માટે ગયેલા. ત્યાંના રિસોર્ટમાં તેઓની નિંદ્રા દરમિયાન અવસાન થયું.
તેઓના મૃત્યુને લઈને ઘણાં પ્રશ્નો ઊઠ્યા. ઈસરોના પૂર્વ વૈજ્ઞાનિક નમ્બી નારાયણના કહેવા મુજબ, સારાભાઈનું મૃત્યુ શંકાસ્પદ છે.
નમ્બી નારાયણની આત્મકથા **‘ઓરમાકાલુદે બ્રહ્માનપદમ્’**માં તેમણે લખ્યું કે, “શંકાસ્પદ પરિસ્થિતિમાં મૃત્યુ થવા છતાં સારાભાઈના શરીરનું પોસ્ટમોર્ટમ કેમ કરાયું નહોતું?”
સારાભાઈના અવસાન સાથે જ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમે એક મહાન નેતા ગુમાવ્યો. પરંતુ તેમની સ્થાપિત સંસ્થાઓ અને વિચારો આજે પણ ભારતને આગળ ધપાવે છે.
