સંત કબીર
ભારતના મહાન સંત અને આધ્યાત્મિક કવિ તરીકે ઓળખાતા સંત કબીરદાસનો જન્મ ઈ.સ. 1440માં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. "કબીર" શબ્દનો અર્થ "મહાન" થાય છે, જેનું ઉદભવ ઇસ્લામી સંસ્કૃતિમાંથી થયું છે. તેમનો જન્મ કેવી રીતે અને ક્યાં થયો એ અંગે ઘણા મતભેદ છે, પરંતુ લોકમાહિતીઓ અનુસાર તેઓ એક વિધવા બ્રાહ્મણીના ગર્ભમાંથી જન્મેલા હતાં.
એક લોકમાન્યતા મુજબ, બ્રાહ્મણીને પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે આચર્ય રામાનંદ દ્વારા ભૂલથી વરદાન મળ્યું હતું, જેના પરિણામે સંત કબીરનો જન્મ થયો. પણ સમાજના ભયથી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ નવજાત બાળને લહરતારા તળાવ પાસે મૂક્યો હતો. તે સમયે નીરુ અને નીમા નામના એક મુસ્લિમ દંપતીએ બાળકને પાળ્યો અને પોતાનું સંતાન માની ઉછેર કર્યો.
આદિવાસી Muslim પરિવારમાં જન્મેલા કબીરજીએ છાપાની વ્યવસાય સાથે ગૃહસ્થ જીવન જીવ્યું. તેમનાં દંપતિ ગરીબ અને અભણ હતા, પણ સંત કબીરને હૃદયપૂર્વક પ્રેમ આપ્યો અને જીવનમૂલ્યો શીખવ્યા. કબીરનું જીવન એક પરંપરાગત સુફી સંત અને સામાન્ય જનમાનસના શ્રદ્ધા કેન્દ્ર બનેલું છે.
ગુરુ રામાનંદ સાથે ભેટ અને અધ્યાત્મિક દિક્ષા
સંત કબીરના જીવનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કડી તેમના ગુરુ સ્વામી રામાનંદજી સાથેની ભેટ હતી. કબીરજીએ બાળપણમાં રામાનંદના શિષ્ય બનવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ રામાનંદે તેમને આરંભમાં શિષ્ય તરીકે સ્વીકારવાનું ઈનકાર્યું.
કબીરએ જુસ્સા સાથે એક યોજના બનાવી. તેમને ખબર હતી કે સ્વામી રામાનંદ દરરોજ વહેલી સવારે ગંગામાં સ્નાન કરવા જાય છે. તેથી કબીરે પંચગંગા ઘાટના પગથિયાં પર સૂઈને રાહ જોવી શરૂ કરી. ભીંત પર પડેલા પગથી કબીરના મોઢામાંથી "રામ-રામ" શબ્દ નીકળ્યો. કબીરદાસે એ જ શબ્દને પોતાની દિક્ષા મંત્ર તરીકે સ્વીકાર્યો અને રામાનંદજીને ગુરુ સ્વરૂપે માન્યતા આપી. તેમણે પોતે લખેલી સાખીમાં કહ્યું છે:
"કાશી મેં પરગટ ભયે રામાનંદ ચેતાય" – એટલે કે રામાનંદના આશીર્વાદથી કાશીમાં તેમનું આધ્યાત્મિક જન્મ થયું.
નિર્ગુણ ભક્તિ અને "રામ" વિષે વિચારધારા
સંત કબીરદાસની ભક્તિની ખાસિયત હતી કે તેઓ નિર્ગુણ ઈશ્વરમાં માનતા હતા. તેઓએ "રામ"ને કોઈ રૂપી દેવતા તરીકે નહી પણ બ્રહ્મસ્વરૂપ ઈશ્વર તરીકે માન્યો છે. કબીરદાસ માટે રામ કોઈ વ્યક્તિગત રૂપ નહીં પરંતુ વિજયી ઉર્જા, પરમાત્માનું નામ હતું.
તેમણે માન્યું કે ઈશ્વર કોઇ મર્યાદામાં બંધાતો નથી – ને તે neither મૂર્તિમાં છે, ને મંદિરમાં. તેઓ કહે છે કે ઈશ્વર તો દરેક જીવમાં વસે છે, જેમ કે:
"માછલીઓ જેમ પાણીમાં તરે છે છતાં પાણી ક્યાં છે એ ન જાણે, તેમ ઈશ્વર પણ આપણા અંદર છે પણ આપણે તેની શોધ બહાર કરીએ છીએ."
તેમણે પ્રેમને સૌથી ઉંચું માને છે – સાધનાથી, વેદોથી કે મસ્જિદ-મંદિરમાં નહી, પણ પ્રેમભરી ભાવનાથી ઈશ્વરને મેળવવા પર ભાર મુક્યો છે.
મગહરમાં મૃત્યુ અને અનોખો અંત
કબીરદાસે કાશી છોડીને મગહરમાં પોતાનું અંતિમ નિવાસ બનાવ્યું. તે સમયે માન્યતા હતી કે મગહરમાં મૃત્યુ પામનારો પર્વતારોહણ કરી શકતો નથી. આ માન્યતાને ખોટી સાબિત કરવા કબીરજીએ મગહરમાં જ સમાધિ લીધી.
તેમણે કહ્યું હતું:
"જો કબીરા કાશી મુએ, તો રામે કૌન ન્હોરા?"
અર્થાત્ જો કાશીમાં મૃત્યુ પામવાથી મુક્તિ મળી જતી હોય તો ભક્તિ માટે પ્રયત્ન શેના?
મૃત્યુ પછી હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાય વચ્ચે અંતિમ સંસ્કાર માટે વિવાદ થયો. પણ જ્યારે તેઓ તેમના દેહ પરની ચાદર ઊંચકીને જોયું ત્યારે ત્યાં માત્ર પુષ્પો હતા – કબીરદાસદેવ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા. આ પુષ્પો બંને સમુદાયે વહેંચી લીધા અને પૌરાણિક વિધાન મુજબ વિભિન્ન રીતે અંતિમ વિધિ કરી.
મગહર ખાતે આજે પણ તેમની સમાધિ અને મઝાર બંને ઊભી છે, જે કબીરદાસના સર્વધર્મ સમભાવના જીવીતા ચિહ્ન છે.
સાખી, દોહા અને કબીરનું વારસો
સંત કબીરદાસના દોહા અને સાખીઓ ભારતીય ભાષા સાહિત્યની અમૂલ્ય થાપ છે. તેમણે હિન્દી, અવધિ અને બ્રજ ભાષામાં આ લોકભાષાના સુંદર અલંકારથી લોકજાગૃતિ પેદા કરી.
અહીં કેટલાક પ્રસિદ્ધ દોહાઓ:
“પોથી પઢ પઢ જગ મુઆ, પંડિત ભયા ન કોય
ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કા, પઢે સો પંડિત હોય”
(ગ્રંથો વાંચીને કોઈ વિદ્વાન બનતો નથી, પ્રેમના અક્ષરો જાણનાર સાચો પંડિત છે)
“કસ્તુરી કુણ્ડલિ વસે, મૃગ ઢૂંઢે વન માહિ
એસે ઘટઘટ રામ હૈ, દુનિયા જાણે નાહી”
(જેમ મૃગ પોતાના શરીરમાં રહેલી કસ્તુરીને બહાર શોધે છે, તેમ ઈશ્વર આપણાં અંદર છે છતાં આપણે બહાર શોધીએ છીએ)
“જલ મેં કુંભ, કુંભ મેં જલ હૈ
બાહર ભીતર પાની
ફૂટા કુંભ, જલ જલહી સમાયો
ઇહૈ તથ્ય કથ્યો જ્ઞાની”
(જેમ ઘડામાં પાણી હોય અને પાણીમાં ઘડો હોય, તેમ આત્મા અને પરમાત્મા એકતાનાં રૂપ છે)
કબીરનું આધુનિક મહત્વ અને સંસ્થાઓ
આજના સમયમાં પણ કબીરદાસના વિચારો અને દોહા યથાવત પ્રસ્તુત છે. તેમનાં જીવન અને સાહિત્ય પર સંશોધન માટે "કબીર શોધ સંસ્થા" કાર્યરત છે. મગહર ખાતે ગુફા અને સમાધિ-મઝારના વિસ્તારમાં શૈક્ષણિક કેન્દ્ર છે, જ્યાં કબીર સાહિત્ય અભ્યાસ માટે વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.
તેમનો ઊંડો આશય એવો છે કે બધાં ધર્મો, જાતિઓ અને માન્યતાઓ વચ્ચે સદભાવ, સહિષ્ણુતા અને પ્રેમ રહે — અને એ જ છે કબીરના "રમતા રામ" નો સ્નેહસભર સંદેશ.
