શાંતિલાલથી પ્રમુખસ્વામી સુધી: બાળકપણ અને આધ્યાત્મિક પૃષ્ઠભૂમિ
પ્રમુખસ્વામી મહારાજનો જન્મ ૭ ડિસેમ્બર ૧૯૨૧ના રોજ ગુજરાત રાજ્યના ચાણસદ ગામમાં થયો હતો. તેમના બાળપણનું નામ શાંતિલાલ પટેલ હતું. તેમનાં માતાપિતા મોતીભાઈ અને દિવાળીબેન પટેલ ખૂબ જ ધાર્મિક અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના અનુયાયી હતા. તેઓ બીએપીએસ સંસ્થાના સ્થાપક શાસ્ત્રીજી મહારાજના સમર્પિત શિષ્યો હતા.
જન્મ સમયે શાસ્ત્રીજી મહારાજે શાંતિલાલના માતા-પિતાને આશીર્વાદ આપ્યા હતા અને કહ્યું
હતું કે:
"આ બાળક અમારું છે. જ્યારે યોગ્ય સમય આવશે, ત્યારે તેને અમને આપજો. એ હજારોને ભક્તિમાર્ગે દોરી મુક્તિ
અપાવશે."
આ શબ્દો તેમના ભવિષ્યના અધ્યાત્મિક યાત્રાનો ઈશારો હતા.
શાંતિલાલ બાળપણથી જ મૃદુભાષી, નિમ્ર અને સહાનુભૂતિપૂર્ણ હતા. તેમના મિત્રો અને ગામલોકો તેમને નમ્રતા અને સમજદારી માટે ઓળખતા. તેમની આધ્યાત્મિક ભાવનાઓ અને નૈતિક ઊંચાઇ બાળપણથી જ સ્પષ્ટ જણાતી. શાળામાં માત્ર છ વર્ષ ભણ્યા હોવા છતાં, તેમને ઘેર સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક શિક્ષણ મળ્યું હતું.
સાધુજીવનમાં પ્રવેશ અને શાંતિ ભગત બની પ્રવ્રજ્યા
નવેમ્બર 1939માં, જ્યારે શાંતિલાલ માત્ર 17 વર્ષના હતા, ત્યારે શાસ્ત્રીજી મહારાજ તરફથી તેમને સાધુજીવન માટે પત્ર મળ્યો. પરિવાર દ્વારા અનુમતિ મળ્યા પછી શાંતિલાલે ઘરોબાર છોડી ધર્મસેવામાં જીવન અર્પણ કરવાનું નક્કી કર્યું.
૨૨ નવેમ્બર 1939ના રોજ અમદાવાદ ખાતે શાંતિદાસને શાસ્ત્રીજી મહારાજ દ્વારા પાર્ષદ દીક્ષા આપી, અને નવા નામે તેમને શાંતિ ભગત તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા. તે દિવસથી તેમનું જીવન અધ્યાત્મમાર્ગે પ્રવૃત્ત થયું.
શાસ્ત્રીજી મહારાજે શાંતિ ભગતને સંસ્કૃત અભ્યાસ કરવાની સૂચના આપી. તેમણે આ શિક્ષાને ખૂબ જ નમ્રતાથી સ્વીકારી અને ઉત્તમ પંડિત બન્યા. તેઓ ધ્યેયનિષ્ઠ, શ્રમણશીલ અને સ્વામિનારાયણ સૈન્યમાં લોકપ્રિય બન્યા.
આ સમયગાળામાં તેમનું ગુરુ સાથેનું બંધન ગાઢ બનતું ગયું અને તેઓ ધીરે ધીરે ભવિષ્યના આધ્યાત્મિક નેતા તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. તેઓના વ્યવહાર, બુદ્ધિ અને નમ્રતા અનેક ગુરુભાઈઓને પ્રભાવિત કરતી હતી.
BAPS સંસ્થાની સત્તા અને વૈશ્વિક વિસ્તાર
૧૯૫૦માં, શાસ્ત્રીજી મહારાજે શાંતિ ભગતને બીએપીએસ સંસ્થાનો પ્રમુખ તરીકે નિયુક્ત કર્યા અને તેમણે તત્કાળ સંપૂર્ણ સમર્પણ સાથે કાર્ય શરૂ કર્યું. તેમના અધ્યાત્મિક વિઝન અને સમર્પણથી બીએપીએસ સંસ્થા માત્ર ગુજરાત સુધી મર્યાદિત ન રહી, પરંતુ તેને વિશ્વવ્યાપી સંગઠન બનાવવામાં સફળતા મળી.
૧૯૭૧માં, યોગીજી મહારાજે પ્રમુખસ્વામી મહારાજને પોતાના આધ્યાત્મિક વારસદાર તરીકે જાહેર કર્યા. ત્યારથી તેઓ સંસ્થાની સર્વોચ્ચ ગુરુ અને માર્ગદર્શક બની રહ્યા. તેમને વિશ્વભરમાં ૧૨૦૦થી વધુ સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું.
એમાં નવી દિલ્હી અને ગાંધીનગરના અક્ષરધામ જેવા વૈભવી અને આધ્યાત્મિક તીર્થધામોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રમુખસ્વામી મહારાજે ભક્તમાર્ગની સાથે સામાજિક સેવા, શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ મહાન યોગદાન આપ્યું છે.
સેવા અને સામાજિક ઉત્કર્ષ
૧૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ, પ્રમુખસ્વામી મહારાજે દેહ ત્યાગ કર્યો. તેમના પવિત્ર જીવન અને અભૂતપૂર્વ યોગદાનને સમગ્ર વિશ્વમાં લાખો ભક્તો અને અનુયાયીઓએ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પી.
અક્ષરધામમાં તેમના અંતિમ દર્શન માટે લોકોની ભીડ ઉમટી પડી હતી. તેમના મૃત્યુ પૂર્વે જ તેમણે મહંત સ્વામી મહારાજને પોતાનો આધ્યાત્મિક વારસદાર તરીકે નિયુક્ત કર્યો હતો. આજે મહંત સ્વામી મહારાજ પણ BAPS સંસ્થાને સમર્પિતતાપૂર્વક આગળ વધારી રહ્યા છે.
પ્રમુખસ્વામી મહારાજનું જીવન એક ઉદ્દાત અધિકારશૂન્ય જીવન હતું – તેઓએ "મારા માટે કશું નથી, હું તો બધાંનો છું" નો સૂત્ર જીવી બતાવ્યો. તેઓ એક અનન્ય સંત, સાધુ અને વિશ્વગુરુ હતા.
