શ્રી મોરારજી દેસાઇ: પ્રખ્યાત રાજકારણી અને ભારતના પાંચમા વડાપ્રધાન
શ્રી મોરારજી દેસાઇનો જન્મ 29 ફેબ્રુઆરી 1896ના રોજ ગુજરાતના વલસાડ જિલ્લાના ભંડેલી ગામે થયો હતો. તેમના પિતા શાળાશિક્ષક હતા અને અનુશાસનના કડક અનુયાયી હતા. બાળપણથી જ મોરારજી દેસાઇ પિતાની શિસ્ત અને મૂલ્યોથી પ્રભાવિત રહ્યા હતા. તેમની માતા ગુજરાબેન એક સંસ્કારયુક્ત અને ધાર્મિક સ્ત્રી હતી, જેમણે તેમના જીવન પર મૌલિક અસર કરી.
શાળાશિક્ષણ બાદ તેમણે મેટ્રિક સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી મુંબઇ ખાતે વિલ્સન સિવિલ સર્વિસ કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ત્યાંથી તેમણે 1918માં ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કર્યું. તેમને નાયબ કલેક્ટર તરીકે સેવા આપવા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા, અને તેમણે 12 વર્ષ સુધી અલગ અલગ સ્થળે સરકારી નોકરીમાં સેવા આપી. તેમની અંદરનો શિસ્તબદ્ધ અને ધ્યેયનિષ્ઠ સ્વભાવ ત્યાંથી વિકસતો રહ્યો.
તેઓ શિક્ષણપ્રત્યે ખૂબ જ સંવેદનશીલ હતા અને માનતા કે શિક્ષણ એ સમાજ પરિવર્તનનું મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. વિલ્સન કોલેજના સમયગાળામાં તેમનો અભ્યાસ ઉપરાંત સંઘર્ષશીલ જીવનશૈલીનો પણ પ્રારંભ થયો હતો, જેના કારણે તેઓ જીવનભર નૈતિકતા અને પરિશ્રમ પર વિશ્વાસ રાખતા રહ્યા.
સ્વતંત્રતા આંદોલન અને રાજકીય પ્રવેશ
1930માં જ્યારે મહાત્મા ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં દેશમાં દાંડી યાત્રા અને નમક સત્યાગ્રહ જેવી ક્રાંતિઓ શરૂ થઈ, ત્યારે શ્રી મોરારજી દેસાઈએ પોતાનું સરકારી પદ છોડીને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં જોડાવાનો સાહસિક નિર્ણય લીધો.
તેમને લાગ્યું કે રાષ્ટ્રની સ્વતંત્રતાની લડાઈ વ્યક્તિગત સ્વાર્થો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. તેમના આ નિર્ણય પાછળ દેશપ્રેમ, સાદગી અને નૈતિકતાની ઊંડા ભાવના હતી. તેઓ ખાસ કરીને યુવાનોમાં દેશભક્તિના ભાવ ઉદ્ભવાવા માટે હંમેશાં સક્રિય રહ્યા. 1931માં તેઓ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના સભ્ય બન્યા અને 1937 સુધી ગુજરાત કોંગ્રેસના મંત્રી તરીકે સેવા આપી.
તેમના રાજકીય પ્રવેશનો આધાર માત્ર રાષ્ટ્રીયતાની ભાવનામાં જ નહોતો, પણ તેઓ સમાજસેવાને પણ મહત્વ આપતા હતા. સમાજમાં ન્યાય અને સમતાની સ્થાપન માટે તેમણે ગામડાઓમાં પ્રવેશ કરીને ખેડૂતો અને નબળા વર્ગના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો.
સક્રિય રાજકારણ અને કેદીજીવન
1937માં બોમ્બે પ્રોવિન્સમાં જયારે પ્રથમવાર કોંગ્રેસ સરકારે ભુલકાસભર શરૂઆત કરી, ત્યારે મોરારજી દેસાઈને કૃષિ, મહેસૂલ, જંગલ અને સહકાર મંત્રાલય આપવામાં આવ્યો. આ ક્ષેત્રોમાં તેમણે મહત્વપૂર્ણ સુધારા લાગૂ કર્યા, ખાસ કરીને જમીન ધારકોના અધિકારો માટે કાયદાઓ બનાવવામાં તેમની ભૂમિકા અગ્રગણ્ય હતી.
1939માં વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટિશ સરકારના પ્રતિબંધ વિના ભારતને સામેલ કરવા પર વિરોધ નોંધાવતાં કોંગ્રેસના મંત્રીઓએ પદ છોડી દીધા જેમાં દેસાઈ પણ સામેલ હતા. ત્યારપછી તેમણે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો અને જેલવાસ ભોગવ્યો. તેમણે કેદમાં પણ પોતાના સિદ્ધાંતો અને વ્યવસ્થાની નૈતિકતા માટે અવાજ ઊઠાવવાનું ચાલુ રાખ્યું.
જેલજીવન દરમિયાન તેમણે ધાર્મિક ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો અને આંતરિક મનન દ્વારા પોતાના વિચારોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા. આ સમયગાળામાં તેમણે સાધુ જીવનશૈલી અપનાવી અને ખુદને એક આધ્યાત્મિક નેતા તરીકે પણ ઊભા રાખ્યા.
કેન્દ્રમાં યોગદાન અને નાણામંત્રી તરીકે ભૂમિકા
ભારતના રાજકીય નકશામાં રાજ્ય પુન: રચના પછી 1956માં મોરારજી દેસાઈ કેન્દ્રમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી તરીકે જોડાયા. 1958માં તેઓ નાણામંત્રી બન્યા અને દેશની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે તેમણે અનેક કડક પગલાં લીધા. તેમણે હમેશાં ચરિત્રસંપન્નતાની સાથે નાણાકીય જવાબદારીના સિદ્ધાંતો અપનાવ્યા.
તેમણે ખર્ચા ઘટાડવા, સંરક્ષણ ખર્ચનું યુક્તિસભર વહન અને ઘાટાવાળું બજેટ નિયંત્રિત કરવા માટે અનેક સુધારા લાગૂ કર્યા. નાણાકીય ખાદ્ય ઓછું રહે તે દિશામાં પણ કામ કર્યું. તેમણે નાણાકીય નીતિઓમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીનો માવજત કર્યો, જેથી ભવિષ્યમાં તેની અસર સકારાત્મક રહી.
તેમના વહીવટી દક્ષતાથી નાણાં મંત્રાલયમાં મર્યાદિત સાધનોના સૌથી વધુ ઉપયોગ માટે નીતિગત સુધારા કરાયા. તેમણે આયાત-નિકાસની નીતિઓમાં ફેરફાર કરીને દેશના વેપારતંત્રને પણ મજબૂત બનાવ્યું.
નાયબ વડાપ્રધાન અને કટોકટીનો વિરોધ
1967માં મોરારજી દેસાઈ ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન બન્યા અને નાણામંત્રી તરીકે પણ કાર્ય કર્યું. તેમનો શિસ્તબદ્ધ અને નિર્મળ અભિગમ સરકારના વ્યવહારમાં ખૂબ અસરકારક રહ્યો. તેમ છતાં, 1969માં તેઓએ નાણામંત્રાલયમાંથી બદલાવને લઈને વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સાથે મતભેદ થતા પદત્યાગ કર્યું.
1975માં જ્યારે દેશ પર કટોકટી લાદવામાં આવી, ત્યારે તેમણે લોકશાહી માટે કઠોર વિરોધ દાખવ્યો. તેમણે પોતાના અધિકાર માટે નહીં, પણ લોકોના અધિકાર માટે અવાજ ઊંચો કર્યો. કટોકટી દરમિયાન તેમને જેલમાં રાખવામાં આવ્યા, જ્યાં તેમણે વિરોધના યશસ્વી અવાજ बनी રહેવા માટે આત્મવિશ્વાસ જાળવી રાખ્યો.
તેઓના મૌલિક લોકશાહી સંકલ્પના મુજબ કટોકટી સમર્થિત ન હતી. કટોકતીના સમયમાં તેમની મૌન વિરોધ કરવાની રીત પણ લોકોએ પ્રશંસેલી. જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી તેમણે સમગ્ર દેશમાં પ્રવાસ કરીને જનતાને જાગૃત કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
વડાપ્રધાન તરીકે યોગદાન
1977માં કટોકટી બાદની લોકસભા ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટીએ વિજય પ્રાપ્ત કર્યો અને શ્રી મોરારજી દેસાઈ ભારતના વડાપ્રધાન બન્યા. તેઓ દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા જેમણે લોકશાહી માધ્યમ દ્વારા કોંગ્રેસ સિવાયની સરકાર સ્થાપી. તેમના વડાપ્રધાન પદકાળ દરમિયાન તેમણે પ્રશાસન, નૈતિકતા અને જવાબદારીના સિદ્ધાંતોને યથાવત્ રાખ્યા.
તેમણે સરકારી તંત્રમાં ખોટા ખર્ચા ઘટાડ્યા, સિદ્ધાંતો પર ટકેલાં રહ્યાં અને વિકાસ માટે ગ્રામ્ય ક્ષેત્રોની ચિંતા કરી. તેમણે મંત્રીમંડળમાં આંતરિક લોકશાહી ઊભી કરવાની કોશિશ પણ કરી. તેમના શાસનમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો વધુ સંવાદી બન્યા. તેમનું મોટું યોગદાન એ હતું કે તેમણે નૈતિકતા અને જનસંપર્કની રાજનીતિ સ્થાપી.
તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન શાંત અને સ્થિર વહીવટ માટે તેમને યાદ રાખવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ તેમણે ભારતની છબી શાંતિપ્રિય રાષ્ટ્ર તરીકે મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી. વિદેશ નીતિમાં યોગ્યતાપૂર્વક નયનયુક્ત અભિગમ અપનાવ્યો.
અંગત જીવન અને મૂલ્યો
મોરારજી દેસાઈના જીવનમાં નૈતિકતા અને સત્ય સૌથી અગત્યના તત્વો રહ્યા. તેમનાં લગ્ન 1911માં ગુજરાબેન સાથે થયા હતા. તેમની પુત્રી અને પુત્ર તેમના વારસાની યાદ તરીકે હજી જીવંત છે. તેઓ જીવનભર ઋજુતાપૂર્વક જીવ્યા અને ક્યારેય તહેવારોમાં ફજૂલ ખર્ચ અથવા દંભ નહીં કર્યો.
તેમણે યોગ અને આયુર્વેદને પોતાના જીવનમાં ઉતાર્યા અને લાંબું જીવન જીવ્યું. મોરારજી દેસાઈ 99 વર્ષની વયે 1995માં અવસાન પામ્યા. તેઓ એવી માન્યતા ધરાવતા કે—even the Prime Minister must not be above the law. તેમના જીવન મૂલ્યો આજે પણ નેતાઓ માટે પ્રેરણારૂપ છે.
તેમના જીવનશૈલીમાં સાદગી, સ્વચ્છતા અને નૈતિક શિસ્ત જોવા મળતી. તેઓ નિશાળ, સ્વલંબન અને આત્મવિશ્વાસના પ્રતિબિંબ હતા. તેમના ઉપદેશો યુવાનોને આજની તારીખે પણ જીવન જીવવા માટે દિશા દર્શાવે છે.
