ધીરુભાઈ અંબાણી : ભારતીય ઉદ્યોગવિશ્વના ધ્રુવતારા
ધીરૂભાઈ અંબાણીનો જન્મ 28 ડિસેમ્બર, 1932ના રોજ ગુજરાતના જુનાગઢ જિલ્લાના ચોરવાડ ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા હીરાચંદ ગોવિંદજી અંબાણી એક સરકારી સ્કૂલના શિક્ષક હતા. પરિવારનો આવકસ્તર બહુ મોટો નહોતો, પણ શિક્ષણ અને મહેનતનો સંસ્કાર તેમને ઘરમાંથી મળ્યો.
ધીરૂભાઈ બાળપણથી જ કુશળ, જિજ્ઞાસુ અને વ્યવહારુ હતા. સાથી બાળકો ગોલી રમે ત્યારે, ધીરૂભાઈ ગોલી ખરીદીને નફામાં વેચવાનું વિચારે. તેઓ કહેતા, “ફાયદો એ છે કે ખરીદી ઓછામાં કરો અને વેચો વધારેમાં.”
જ્યારે તેઓ તરુણ વયમાં હતા, ત્યારે ચોરવાડમાં એક જગ્યાએ ઢોકળાની દુકાન ચલાવી હતી, જ્યાં તેઓ ઓછા ખર્ચે સામાન ખરીદી, વધુ ભાવમાં વેચતા. તેમાંથી થતો નાનો નફો તેમના સંઘર્ષભર્યા દિવસોમાં ઉપયોગી પડતો.
એડનનો અનુભવ અને બિઝનેસ શીખણું
લગભગ 16 વર્ષની ઉંમરે, ધીરૂભાઈ યમન (એડન) ગયા, જ્યાં તેમના ભાઈ રામનિકલાલ પહેલેથી જ રહેતા હતા. આ વયે ઘર છોડી વિદેશ જવું અત્યંત સાહસિક પગલું હતું. પરંતુ તેમની આંખોમાં મોટા સપનાઓ હતાં.
યમનમાં (તત્કાલીન એડન) ધીરૂભાઈ A. Besse & Co. નામની કંપનીમાં નોકરીએ જોડાયા. કંપનીનું કામ પેટ્રોલ પંપ ચલાવવાનું, સ્પાઇસિસ, ટેક્સટાઇલ, અને અન્ય કોમોડિટીઝનું ટ્રેડિંગ હતું.
ત્યાં રહેતા તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કેવી રીતે ચાલે છે, ટેક્સટાઇલ માર્કેટ શું રીતે કામ કરે છે, તેનો અભ્યાસ કરવાનો મોકો મળ્યો. તેઓ તેમના બ્રિટીશ સહકર્મચારીઓ પાસેથી અંગ્રેજી, વ્યવસાયિક ઇતિહાસ, અને વૈશ્વિક બજારોના ઉપાયો શીખ્યા.
એડનમાં કામ કરતાં ધીરૂભાઈએ જોયું કે બ્રિટીશ વેપારીઓ ક્યારેક સસ્તી કિંમતે માલ ખરીદી, પણ ઊંચી કિંમતે વેચી એકદમ મોટો નફો કમાતા. તે અનુભવે તેમની અંદર ઊંડો ઉદ્યોગસંસ્કાર પેદા કર્યો.
તેઓનો કામનો સમય પૂરું થાય પછી પણ એડનની બજારોમાં, પોર્ટ પર, કે સ્પાઇસ માર્કેટમાં જાય અને observes કરતા કે વેપાર કઈ રીતે થાય છે. તેઓ કહેતા, “હું શીખવા માટે પૈસા ખર્ચવા તૈયાર હતો.”
યમનમાં રહ્યા દરમિયાન તેમને ક્રિકેટનો પણ ખૂબ શોખ રહ્યો. તેઓ મુંબઈની ક્રિકેટ ટીમને એડનમાં મેચ રમાડવા માટે આમંત્રિત કરાવતા, જેના દ્વારા તેમના બ્રિટિશ વેપારીઓ સાથેના સંબંધો વધારે મજબૂત બન્યા.
ભારત પરતફેર અને રિલાયન્સની સ્થાપના
યમનમાં છેલ્લા સમયમાં રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે વેપાર પર અસરો પડવા લાગી. ત્યારે ધીરૂભાઈએ ભારત પાછા ફરવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ 1958માં મુંબઈ આવ્યા. ત્યાં તેમણે મસાલા અને પોલિયેસ્ટર યાર્નના નાના વેપારથી શરૂઆત કરી.
સાઉથ મુંબઈની નરિમન પોઈન્ટ પાસેની જૂની બિલ્ડિંગની ગલીઓમાં તેઓ નાનકડા ઓફિસ સ્પેસમાંથી વેપાર શરૂ કર્યો. શરૂઆતમાં મોટા વેપારીઓ તેમને કોઈ મહત્વ આપતા નહોતા.
1966માં તેમણે રિલાયન્સ કમર્શિયલ કોર્પોરેશન નામે કંપની શરૂ કરી. પહેલા તેઓ યાર્ન આયાત કરતા, અને તેને સ્થાનિક વેપારીઓને વેચતા. ધીરૂભાઈએ દેખીતી વસ્તુમાં રોકાણ કરતા નહિ, તેઓ જોયેલા ડિમાન્ડ અને સપ્લાયના તારને જોતાં.
તેઓને સમજાયું કે પોલિયેસ્ટર યાર્નનો ફાયદો મોટો છે, એટલે તેઓએ ટેક્સટાઇલમાં પોતાનું ફોકસ વધાર્યું. તેમણે વિમલ (Vimal) બ્રાન્ડ લોન્ચ કરી. લોકો કહેતાં, “Vimal – Truly a Fabric of India”. આ બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ અને ક્વાલિટી બંને શ્રેષ્ઠ રહ્યા.
IPOનો ઈતિહાસ રચ્યો
1977માં રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝનું IPO આવ્યું. તે ભારત માટે ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી. પહેલા મોટા ઉદ્યોગોમાં થોડા કુટુંબો અથવા જૂથોનો જ રોકાણકર્તા વર્ગ હતો. ધીરૂભાઈએ પહેલીવાર સામાન્ય ભારતીયોને શેરબજારમાં જોડ્યા.
રિલાયન્સનો IPO તો લાવેલો, પણ તેના માટે વેપાર વિસ્તૃત કરવાની પણ તૈયારી હતી. તેમણે જોયું કે મોટા ઉદ્યોગો માટે ફંડ વધારે કરવો જરૂરી છે, અને લોકોની ભાગીદારી પણ.
આ IPOમાં લગભગ 58,000 નાના રોકાણકારોએ રોકાણ કર્યું. ઘણા સામાન્ય લોકો પોતાના ઘરનું સોનુ વેચીને રિલાયન્સના શેર ખરીદ્યા. કારણ કે તેમને ધીરૂભાઈ પર વિશ્વાસ હતો.
ધીરૂભાઈ જ્યારે શેરહોલ્ડર્સની મિટિંગ કરતા, ત્યારે હાજર લોકો જોરદાર તાળી પીટતા. તેમના IPO Speech remembered છે, “I am not a businessman, I am a people’s businessman.
ધીરુભાઈનો બિઝનેસ મોડેલ અને ડેવલપમેન્ટ
ધીરૂભાઈ કહેતા, “ફાયદો ચકાસો, મૂડી નહીં.” તેઓ માર્કેટની ડિમાન્ડ, ભાવના ફેરફાર, અને સરકારી નીતિઓ પર મોટી નજર રાખતા. લાઇસન્સ રાજના સમયમાં તેમણે વૈવિધ્યપૂર્ણ રીતે નીતિઓનો ઉપયોગ કરી પોતાના ઉદ્યોગને આગળ વધાર્યો.
તેમની પદ્ધતિ Low Cost, High Volume હતી. તેઓ ખરેખર વિશ્વમાં ભારતને સૌથી વધુ પેદાશકર્તા બનાવવાનો વિચાર રાખતા.
જામનગરમાં દુનિયાની સૌથી મોટી રિફાઇનરી સ્થાપી. તે રિફાઇનરી વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવે છે. તેવું કાર્ય એ સમયમાં કોઈ ભારતીય ઉદ્યોગપતિએ કર્યું નહોતું.
ધીરૂભાઈએ દરેક ક્ષેત્રમાં ટેક્નોલોજીને અગત્યની માન્યતા આપી. તેઓ બિઝનેસમાં ઓટોમેશન અને નવી ટેક્નોલોજી અપનાવવા હંમેશા આગળ રહ્યા.
ધીરુભાઈનો દૃષ્ટિકોણ
ધીરૂભાઈ અંબાણીની વિચારશૈલી ઘણી મજબૂત હતી. તેઓ માનતા કે “Think Big, Think Fast, Think Ahead.” એટલે નાના વિચારોથી ક્યારેય આગળ નહિ વધે.
તેમને સામાન્ય માણસની શક્તિમાં વિશ્વાસ હતો. તેઓ કહેતા, “સપના જોતા શરમાવું નહીં, પણ તેને સાકાર કરવા મહેનત કરવી જ પડશે.”
ધીરુભાઈ પોતે માત્ર ઉદ્યોગપતિ નહોતા. તેઓ લોકોને અર્થતંત્ર સાથે જોડતા, રોજગારી ઉભી કરતા, નવી ટેક્નોલોજી લાવતા. તેમને કારણે ભારતમાં ઉદ્યોગમાં નવી પ્રેરણા મળી.
તેમને લોકો “યથાર્થવાદી સ્વપ્નદ્રષ્ટા” કહેતા. કારણ કે તેઓ સપના જોયા, પણ તેને સાકાર કરવા હિંમતભરી પદ્ધતિ અપનાવી.
પારિવારિક જીવન અને અવસાન
ધીરૂભાઈએ કોકિલાબેન સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના બે પુત્ર – મુકેશ અંબાણી અને અનિલ અંબાણી – અને બે પુત્રીઓ છે. ધીરૂભાઈનાં મૃત્યુ પછી તેમના બંને પુત્રોએ પોતાના-પોતાના માર્ગે બિઝનેસ આગળ વધાર્યું.
2002માં તેમને બીજો સ્ટ્રોક આવ્યો અને તેઓ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા. લાંબી સારવાર બાદ 6 જુલાઈ 2002ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. તેઓના અવસાનથી ઉદ્યોગ જગતને મોટો ઝટકો લાગ્યો.
ધીરુભાઈના અંતિમ સંસ્કાર પર લાખો લોકો ઉમટ્યા. ઉદ્યોગ જગત, રાજકારણ, ફિલ્મ જગત, સામાન્ય જનતા બધા તેઓને અંતિમ વિદાય આપવા આવ્યા.
રિલાયન્સનું વૈશ્વિક સ્થાન
ધીરૂભાઈના સપના આજે પણ જીવી રહ્યા છે. રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ આજના સમયમાં પેટ્રોકેમિકલ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, રિટેલ, ટેક્સટાઇલ, એનર્જી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં વિશ્વની ટોચની કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
જામનગર રિફાઇનરી વિશ્વની સૌથી મોટી રિફાઇનરી છે. રિલાયન્સ જિયોે ટેલિકોમ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી, ઈન્ટરનેટ સસ્તું અને ઉપલબ્ધ બનાવ્યું. રિલાયન્સ રિટેલ પણ ભારતમાં સૌથી મોટું રિટેલ નેટવર્ક છે.
ધીરુભાઈ અંબાણીના નેતૃત્વમાં શરૂ થયેલા આ ઉદ્યોગસમુહે ભારતને અર્થવ્યવસ્થામાં વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા અપાવી. રિલાયન્સ માત્ર કંપની નથી, તે સપનાનું નામ છે.
