આદિ શંકરાચાર્ય
જગદગુરુ શંકરાચાર્ય ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રાચીન અને પૂજ્ય વિદ્વાન માનવામાં આવે છે. ચીતસુખાચાર્યના મતે તેમનો જન્મ નંદન સંવત્સર 2593માં વૈશાખ સુદ પાંચમ, રવિવારના દિવસે પુનર્વસુ નક્ષત્ર અને ધનુ રાશિમાં થયો હતો. પિતાનું નામ શિવગુરૂ અને માતાનું નામ આર્યઅંબા હતું, જ્યારે દાદાનું નામ વિદ્યાધર હતું.
શંકરાચાર્યના જન્મને લઈને પણ દૈવી ચર્ચાઓ છે. તેમના માતા-પિતાએ દીકરીની અપેક્ષા ત્યજીને ભગવાન શિવના ચંદ્રમૌલેશ્વર સ્વરૂપની આરાધના કરી હતી. pleased with their devotion, ભગવાન શિવે તેમને એક સર્વજ્ઞ પણ અલ્પ આયુષ્ય યુક્ત પુત્ર આપવાનો વર આપ્યો. તેથી બાળકનું નામ "શંકર" રાખવામાં આવ્યું.
જન્મજાત દિવ્યતાના પ્રતાપરૂપ, બાળક શંકરાચાર્યના શરીર ઉપર ચંદ્ર, ચક્ર, ત્રીશૂલ અને ત્રીનેત્ર જેવા દિવ્ય ચિહ્નો જણાતા હતા. એથી તેઓ ભગવાન શિવના અવતાર તરીકે માનવામાં આવે છે
બાળપણ અને મૃત્યુયોગનું નિવારણ
શંકરાચાર્યની કુંડળીમાં ત્રણ વૃદ્ધિ અવરોધકો મૃત્યુયોગ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા — 8મા, 16મા અને 32મા વર્ષમાં. આઠમો વર્ષનો મૃત્યુયોગ તેમણે તપ અને સંન્યાસ દ્વારા ટાળ્યો હતો. તેમણે પુર્ણા નદીમાં મગરના હુમલામાંથી બચવા માટે તત્કાળ સંન્યાસ ગ્રહણ કરવાની માતાની આજ્ઞા લીધી હતી.
આ ઘટનાથી સાત વર્ષની વયે જ તેમનો આત્મજાગરણ થયો અને તેમણે તપસ્યા શરૂ કરી. આથી જીવનમરણના બંધનથી મુક્ત થવાની દિશામાં તેમનો યોગમાર્ગ શરૂ થયો. આ ઘટના તેમની આધ્યાત્મિક યાત્રાનો મજબૂત પાયો બની.
16માં વર્ષની મર્યાદા મહર્ષિ વેદ વ્યાસના આશીર્વાદથી દૂર થઇ હતી. વ્યાસે તેમની વિદ્યાની પરીક્ષા લીધા પછી આનંદિત થઈ જીવનમાં વધુ 16 વર્ષનો આશીર્વાદ આપ્યો હતો, જેને લીધે તેઓ 32 વર્ષની ઉંમર સુધી જીવ્યા.
શંકરાચાર્યનો સમય અને ઐતિહાસિક વૈવિધ્ય
જગદગુરુ શંકરાચાર્યના જન્મસંબંધિત સમયબિંદુઓ પર વિવાદ છે. કેટલાક રેકોર્ડ પ્રમાણે તેઓ ઈ.સ. પૂર્વે 509 થી ઈ.સ. પૂર્વે 477 સુધી જીવ્યા હતા. આજે માનવામાં આવતો 8મી સદીનો શંકરાચાર્ય "અભિનવ શંકરાચાર્ય" હતા.
દ્વારકાપીઠ, ગોવર્ધન મઠ અને જ્યોતિમઠના ગ્રંથોમાં પણ તેમનો સમય પાંચમી સદીના અંતर्गत બતાવવામાં આવ્યો છે. જીનવિજય ગ્રંથ પ્રમાણે કુમારીલ ભટ્ટ પણ એ જ સમયમાં હતા, જેમને શંકરાચાર્યએ મળ્યા હતા.
આ તમામ પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે શંકરાચાર્ય પ્રાચીન ઐતિહાસિક યાત્રાની એક મધ્યબિંદુમાં હતા. તેમનો જન્મ કેરળના કાલડી ગામમાં થયો હતો અને તેઓ નમ્બૂદરી બ્રાહ્મણ કુળમાં હતા. આજે આ વંશના લોકો બદ્રીનાથના પૂજારી તરીકે ઓળખાય છે.
જ્ઞાનયાત્રા, શાસ્ત્રાર્થ અને જીવન કાર્ય
શંકરાચાર્ય ત્રણ વર્ષની ઉંમરે જ પિતાને ગુમાવ્યા બાદ વૈદિક જ્ઞાનમાં પૂરેપૂરા પારંગત બની ગયા હતા. આઠ વર્ષની ઉંમરે સંન્યાસ લઈને તેઓ ભારતભ્રમણ માટે નીકળી પડ્યા અને ત્રણવાર સમગ્ર દેશની પદયાત્રા કરી.
આ યાત્રા દરમિયાન તેમણે અનેક વિદ્વાનો સાથે શાસ્ત્રાર્થ કર્યા. કુમારિલ ભટ્ટના શિષ્ય મંડન મિશ્ર સાથે થયો વિખ્યાત શાસ્ત્રાર્થ નોંધપાત્ર છે. મિશ્રની પત્ની ઉભય ભારતી એ શાસ્ત્રાર્થના નિર્ણાયક બની હતી અને તેમણે કામશાસ્ત્રના પ્રશ્નો પૂછતા, શંકરાચાર્યએ એક મૃત્યુ પામેલા રાજાના શરીરમાં પ્રવેશ કરી કામશાસ્ત્રનું જ્ઞાન મેળવ્યું.
વેદ વ્યાસે બ્રહ્મસૂત્ર પર શંકરાચાર્ય દ્વારા લખાયેલા ભાષ્યને પ્રમાણિત કર્યું. ત્યારબાદ તેમને વૈદિક ધર્મની પુનઃસ્થાપના માટે દેશભરમાં પ્રચાર કરવાનો આશીર્વાદ મળ્યો.
માતા પ્રત્યેની નમ્રતા અને અંતિમ દર્શન
તીર્થયાત્રા દરમિયાન શ્રૃંગેરીમાં તેમને માતા અંતિમ અવસ્થામાં હોવાનો સંકેત મળ્યો. યોગબળથી તેઓ તરત જ ઘરે પહોંચી ગયા અને માતાને શ્રી કૃષ્ણનો સાક્ષાત્કાર કરાવી મોક્ષ અપાવ્યો. માતા તરફથી અંતિમ સંસ્કાર માટે મળેલા વિરોધો વચ્ચે પણ શંકરાચાર્યએ માતાનું દાહકર્મ તેમના ઘરે જ કર્યો. એવું કહેવામાં આવે છે કે તેમણે તેમના જમણા અંગૂઠામાંથી અગ્નિ પેટાવી માતાના દેહને અગ્નિ આપ્યો.
આ ઘટના શંકરાચાર્યના પારિવારિક સંબંધોમાં પણ આધ્યાત્મિકતા અને કર્તવ્યની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે.
ચાર પીઠોની સ્થાપના અને અદ્વૈત વેદાંત
શંકરાચાર્યએ વેદ અને શાસ્ત્રોના રક્ષણ માટે ચાર પીઠોની સ્થાપના કરી હતી:
- ઉત્તર – જ્યોતિમઠ (ઉત્તરાખંડ)
- પૂર્વ – ગોવર્ધનમઠ (પુરી, ઓડિશા)
- દક્ષિણ – શારદાપીઠ (શૃંગેરી, કર્ણાટક)
- પશ્ચિમ – દ્વારકાપીઠ (દ્વારકા, ગુજરાત)
તેમણે સંન્યાસી સંઘની સ્થાપના કરી અને ચાર મુખ્ય શિષ્યોને મઠાધિપતિ તરીકે નિમણૂક આપી. સંઘના નિયમો "મઠામ્નાય" ગ્રંથમાં દર્શાવાયા છે.
તેમણે સંન્યાસી સંઘની સ્થાપના કરી અને ચાર મુખ્ય શિષ્યોને મઠાધિપતિ તરીકે નિમણૂક આપી. સંઘના નિયમો "મઠામ્નાય" ગ્રંથમાં દર્શાવાયા છે.
કેદારનાથ અને અંતિમ યાત્રા
જોશીમઠ ખાતે કલ્પવૃક્ષ નીચે ધ્યાનમાં લીન થઈને શંકરાચાર્ય કેદારનાથ તરફ નીકળ્યા. ત્યાં તેમને પરમસ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ અને એમણે સમાધિ લીધી.
તેમની સમાધિ અંગે ઘણા મતભેદ છે, પરંતુ તેમની આત્મમૂક્તિ અને પર્વતારોહણ જેટલા જટિલ પ્રદેશોમાં પગપાળા યાત્રા કરવી આજના પર્વતારોહકો માટે પણ પ્રેરણારૂપ છે.
2013ની પૂરમાં તેમનું સમાધિસ્થળ નષ્ટ થયું હતું, તેમ છતાં તેમના વિચાર અને અધ્યાત્મિક વારસો આજે પણ જીવંત છે.
